1800 yıllık küfür! Çarpıcı ihtar: Tarihi eser sayılıyor…
Fazilet Şenol / Milliyet.com.tr – Sık duyduğumuz sözlerden biri olan onarım, tarihi yapıların ve binaların yenilenmesi, onarılması manasına geliyor. Müdafaa ve yenileme manalarını taşıyan onarımda değerli olan eski yapıların formunu bozmamak. Lakin ne yazık ki birtakım onarım çalışmaları istenmeyen birtakım manzaralara sebep olabiliyor. Onarım facialarına tüm dünyada olduğu üzere tarihi yapılarla dolu Türkiye’de de rastlanıyor. nazarannleri şaşkına çeviren onarım çalışmalarındaki temel kusur ne? Toplum olarak kültürel yapılara gereken değeri gösteriyor muyuz? Pamukkale Üniversitesi Kültür Varlıklarını Müdafaa ve Tamir Kısmı Başkanı Dr. Öğr. Üyesi Meskenin Caner‘e ve Sanat Tarihçisi Hayri Fehmi Yılmaz‘a sorduk.
Tenkitlere maruz kalan onarım çalışmaları için Hayri Fehmi Yılmaz, orta bir yerde durmakta yarar olduğunu söylemiş oldu. Kültür varlıklarıyla alakalı çıkan haberler hakkında bahisle yakından uzaktan ilgisi olmayan bireylerin açıklama yapmaya çalıştığını söyleyen Yılmaz, bu durumun birden fazla vakit yanlış yorumlara sebep olduğunu belirtti.
‘ELEŞTİRİLERDE İNSAFLI OLUNMALI’
“Kültür varlığının onarımında ülkemizde muhakkak süreçler var. Belirli yasal prosedürler yerine getirilip hazırlandıysa, yapılan işler uzman takımlar tarafınca gerçekleştirildiyse, dünyada kabul goren onarım halleriyle yapıldıysa ve yapılan uygulamalar da geri dönüşüm mümkünse bu cins şeyler dikkat alınmalı ve o tıp onarımlara yapılacak tenkitlerde biraz insaflı olunmalı” sözlerini kullanan Hayri Fehmi Yılmaz, onarımın tek bir sistemle yapılmadığı üzerinde durdu. Yılmaz, onarımda farklı yaklaşımlar olduğunu, bu yaklaşımlarından birine uyulduğunu ve şayet bu metot insanların şahsi zevkine uymuyorsa yanlış olduğu manasına gelmediğini lisana getirdi.
‘İŞİN EHLİ OLMAYAN BİREYLER DE YAPABİLİYOR’
Hayri Fehmi Yılmaz ek olarak işin ehli olmayan şahısların de onarım işine karıştığını belirterek, “bu biçimde ben de bu berbat uygulamaları görüyorum ve üzülüyorum. Bunlar mümkün olduğu kadar sıkı takip ediliyor, yasal bir sorun var ise kusurun giderilmesi için uğraşılıyor” tabirlerini kullandı. Dr. Öğr. Üyesi Meskenin Caner de bu çeşit makûs olarak isimlendirilen onarım çalışmalarının uygulamayı yapan bireylerin kâfi donanım, eğitim ve deneyime sahip olmamasından kaynaklanabileceğini söylemiş oldu.
Caner, “Nasıl doktora giden her hastaya birebir ilaç verilmiyor, birebir tedavi uygulanmıyor, belli testler yapılıp hastalığın ne olduğu ortaya çıkarılıp ona bakılırsa bir tedavi uygulanıyorsa, tarihi yapıtların korunması ve tamiratında da benzeri bir yol izlenmeli. Yapıtın bozulmasına sebep olan niçinler tespit edilmeli, bozulmaya sebep olan niçinler ortadan kaldırılmalı ve çabucak sonrasında gereç araştırmalarının neticelerina bakılırsa uygun bir materyalle tamirat yapılmalı ve muhakkak aralıklarla yapıtın durumu takip edilmeli” diye konuştu.
‘RESTORASYON TURİZMİ YAPILIYOR’
“Şunu unutmamak gerekiyor. Sonuçta yapılan her onarım bir düzgünlüğü işaret ediyor. Bir kültür varlığının yaşaması, yaşatılması için gösterilen bir çabayı işaret ediyor. Yapılan yanlışlar mümkünse gelecekte düzeltilebilir. Bu manada ona fazlaca dikkat etmek gerekiyor. Birtakım çalışmaları ben de gördüğümde beğenmiyorum. Lakin gelecekte düzeltilebileceğini umut ediyorum” diyen Hayri Fehmi Yılmaz, kimi onarım çalışmalarında kapılarını ziyarete açtıklarını da ekledi.
Bukoleon Sarayı ve Yedikule onarımlarının ziyaret edilebildiğini söyleyen Yılmaz, bu tıp uygulamaların hayli kıymetli olduğuna vurgu yaparak, “İnsanlarda şuur oluşturduğu için yaygınlaşmasını diliyorum. Bütün onarım çalışmaları kapılarını açarsa, bu durum peşinde şeffaflığı da getirir. Ne kadar şeffaf olunursa bizler de o kadar emin oluruz diye düşünüyorum çünkü bu biçimde onarım takımı de dikkatli olmak zorunda. Birtakım tenkitleri baştan almış olacaklar. Dünyada onarım turizmi diye bir şey var. Restore edilen yapılar da insanlara gezdirebiliyor” diye konuştu.
‘ASLINDA ÖZGÜN HALİ BUYDU’
Onarım konusunda en ağır tenkitler, bilhassa mozaik onarımlarına yönlendiriliyor. Hatay Arkeoloji Müzesi’ndeki Roma Mozaikleri de bundan nasibini alan mozaik onarımlarından biri. Hayri Fehmi Yılmaz, onarım anlayışlarının vakit içinde değiştiğini ve Hatay Arkeoloji Müzesi’ndeki mozaiklere de 100 yıl evvel ağır bir müdahale yapıldığını vurguladı. Yılmaz, “Bu müdahalede mozaiklerin biçimi değiştirilmişti. 100 yıl içerisinde bir daha bakım yapılması gerekti ve bu sefer de özgün hâle dönüştürüldü. Birtakım bireyler yapılanlara epeyce kızdı. Yaşananları bir beceriksizlik, özgün yapıtın bozulması olarak isimlendirdiler. halbuki o yapıtların özgün hali buydu” açıklamasını yaptı.
‘YAPILAN MÜDAHALELER DE KORUNMALI’
Bu olay kararında “Kültür varlığı üstündeki müdahale kalmalı mı yoksa kaldırılmalı mı?” tartışmasının ortaya çıktığını ve tartışmanın da devam edeceğini söyleyen Hayri Fehmi Yılmaz, “Özgün niteliğini mümkün olduğu kadar korumak gerekiyor. Lakin asırlar içerisinde yapılan müdahaleleri de mümkün olduğu kadar koruma etmek gerekiyor zira bu bir yüzyıl evvelki onarım anlayışını simgeliyor. Tahminen gelecekte daha farklı teknikler çıkana kadar bize kalan kültür varlıklarını uygun biçimde aktarmayı hedeflemek lazım. Bunu her vakit başaramayabiliriz. Natürel ki müdahale eden restoratörün de âlâ olmaması birtakım sevimsiz manzaralara sebep olabiliyor. Geri dönüşümü var ise bu biraz daha kabul edilebilir. Yapılan müdahale yine eski haline getirilebiliyorsa beni hayli rahatsız etmiyor. tekrarki onarımda daha yeterlisi yapılır diyorum” diye konuştu.
‘KÜFÜRLER, GARİP HALLER VE İŞARETLER VAR’
Kültür varlıklarına yalnıza restoratörler değil, ziyaretçiler de ziyan verebiliyor. Bilhassa bu hususa çoğunlukla Sümela Manastırı’nın duvarındaki yazılar örnek gösteriliyor. Hayri Fehmi Yılmaz, bir kültür varlığının üzerine bir şey kazımanın üzücü bir şey olduğunu ancak bu davranışın hayli eski bir adet olduğu konusunun üzerinde durdu.
“Duvarlara yazı yazmak asırlardır devam eden bir hatıranın geleneği, insanlık tarihi kadar eski. Dünyanın biroldukça yerinde mağaralarda insanların el izlerini görürsünüz. Ellerini boyaya batırıp duvara kendi izlerini bırakıyorlardı” diyen Yılmaz, buna örnek olarak İzmir Agorası’ndaki grafitileri gösterdi. Hayri Fehmi Yılmaz, “İzmir Agorası’nda Türkiye’deki en güçlü grafiti koleksiyonundan bir küme var. Neredeyse 1800 yaşında. Çok fazla grafiti var duvarlarda. Roma periyodunda duvarlara yazılmış, kimileri boyanmış küfürler var, garip formlar ve işaretler var. İsimler yazılmış, aklınıza gelecek her şey bulunuyor” dedi.
‘YEDİKULE’DE VE İSTANBUL AYASOFYASI’NDA ÇOKÇA BULUNUYOR’
İzmir Agorası’nın duvarlarında “Asya’nın birincileri Efesliler”, “En büyük Sardes” yahut “Tralleis Asya’nın birincisi” üzere Grekçe tabirler bulunuyor. Devrin gladyatör eğitimini, dualarını ve hatta bitki örtüsüyle hayvanlarını bile bu duvarlarda görmek mümkün. bununla birlikte burada akrostişe benzeyen bir yazı da yer alıyor. Tıpkı sözler hem sağdan sola, hem aşağıdan üst yazılmış. Merkezde ‘logos’ sözü var. Devrin baskı altında olan erken devir Hristiyanlarına bir gönderme olduğunu argüman edenler de bulunuyor. Hayri Fehmi Yılmaz da bu üzere örneklerin Yedikule’de, İstanbul Ayasofyası’nda oldukcaça bulunduğuna dikkat çekti.
‘BAZILARI TARİHİ ESER SAYILIYOR’
İnsanın yaşadığı yerlerde bu tıp davranışlara rastlayabileceğimizi söyleyen Hayri Fehmi Yılmaz, “Sümela Manastırı’na da dikkatli baktığınızda o yazıların önemli bir kısmı 19’uncu yüzyıldan kalma. Evvelce beri ziyaretçiler duvarlara yazı kazımışlardır. Birtakım kültür varlıklarında da epeyce meşhur hocaların isimlerini görürsünüz. kimi vakit onlar da not düşmüştür. Bunlar da tarihi bir doküman niteliğini taşıyor” diyerek artık günümüzde ziyaretçilerin bunu yapmaması gerektiğine de dikkat çekti.
Dr. Konutun Caner de hususla ilgili, “Korunması gerekli taşınmaz nitelikteki tarihi yapıtların yıkılmasına, bozulmasına, tahribine, yok bulunmasına yahut ziyana uğramalarına taammüden niçiniyet verenler iki yıldan beş yıla kadar mahpus ve beş bin güne kadar para cezasıyla cezalandırılıyor” bilgisini paylaştı.
Fazilet Şenol / Milliyet.com.tr – Sık duyduğumuz sözlerden biri olan onarım, tarihi yapıların ve binaların yenilenmesi, onarılması manasına geliyor. Müdafaa ve yenileme manalarını taşıyan onarımda değerli olan eski yapıların formunu bozmamak. Lakin ne yazık ki birtakım onarım çalışmaları istenmeyen birtakım manzaralara sebep olabiliyor. Onarım facialarına tüm dünyada olduğu üzere tarihi yapılarla dolu Türkiye’de de rastlanıyor. nazarannleri şaşkına çeviren onarım çalışmalarındaki temel kusur ne? Toplum olarak kültürel yapılara gereken değeri gösteriyor muyuz? Pamukkale Üniversitesi Kültür Varlıklarını Müdafaa ve Tamir Kısmı Başkanı Dr. Öğr. Üyesi Meskenin Caner‘e ve Sanat Tarihçisi Hayri Fehmi Yılmaz‘a sorduk.
Tenkitlere maruz kalan onarım çalışmaları için Hayri Fehmi Yılmaz, orta bir yerde durmakta yarar olduğunu söylemiş oldu. Kültür varlıklarıyla alakalı çıkan haberler hakkında bahisle yakından uzaktan ilgisi olmayan bireylerin açıklama yapmaya çalıştığını söyleyen Yılmaz, bu durumun birden fazla vakit yanlış yorumlara sebep olduğunu belirtti.
‘ELEŞTİRİLERDE İNSAFLI OLUNMALI’
“Kültür varlığının onarımında ülkemizde muhakkak süreçler var. Belirli yasal prosedürler yerine getirilip hazırlandıysa, yapılan işler uzman takımlar tarafınca gerçekleştirildiyse, dünyada kabul goren onarım halleriyle yapıldıysa ve yapılan uygulamalar da geri dönüşüm mümkünse bu cins şeyler dikkat alınmalı ve o tıp onarımlara yapılacak tenkitlerde biraz insaflı olunmalı” sözlerini kullanan Hayri Fehmi Yılmaz, onarımın tek bir sistemle yapılmadığı üzerinde durdu. Yılmaz, onarımda farklı yaklaşımlar olduğunu, bu yaklaşımlarından birine uyulduğunu ve şayet bu metot insanların şahsi zevkine uymuyorsa yanlış olduğu manasına gelmediğini lisana getirdi.
‘İŞİN EHLİ OLMAYAN BİREYLER DE YAPABİLİYOR’
Hayri Fehmi Yılmaz ek olarak işin ehli olmayan şahısların de onarım işine karıştığını belirterek, “bu biçimde ben de bu berbat uygulamaları görüyorum ve üzülüyorum. Bunlar mümkün olduğu kadar sıkı takip ediliyor, yasal bir sorun var ise kusurun giderilmesi için uğraşılıyor” tabirlerini kullandı. Dr. Öğr. Üyesi Meskenin Caner de bu çeşit makûs olarak isimlendirilen onarım çalışmalarının uygulamayı yapan bireylerin kâfi donanım, eğitim ve deneyime sahip olmamasından kaynaklanabileceğini söylemiş oldu.
Caner, “Nasıl doktora giden her hastaya birebir ilaç verilmiyor, birebir tedavi uygulanmıyor, belli testler yapılıp hastalığın ne olduğu ortaya çıkarılıp ona bakılırsa bir tedavi uygulanıyorsa, tarihi yapıtların korunması ve tamiratında da benzeri bir yol izlenmeli. Yapıtın bozulmasına sebep olan niçinler tespit edilmeli, bozulmaya sebep olan niçinler ortadan kaldırılmalı ve çabucak sonrasında gereç araştırmalarının neticelerina bakılırsa uygun bir materyalle tamirat yapılmalı ve muhakkak aralıklarla yapıtın durumu takip edilmeli” diye konuştu.
‘RESTORASYON TURİZMİ YAPILIYOR’
“Şunu unutmamak gerekiyor. Sonuçta yapılan her onarım bir düzgünlüğü işaret ediyor. Bir kültür varlığının yaşaması, yaşatılması için gösterilen bir çabayı işaret ediyor. Yapılan yanlışlar mümkünse gelecekte düzeltilebilir. Bu manada ona fazlaca dikkat etmek gerekiyor. Birtakım çalışmaları ben de gördüğümde beğenmiyorum. Lakin gelecekte düzeltilebileceğini umut ediyorum” diyen Hayri Fehmi Yılmaz, kimi onarım çalışmalarında kapılarını ziyarete açtıklarını da ekledi.
Bukoleon Sarayı ve Yedikule onarımlarının ziyaret edilebildiğini söyleyen Yılmaz, bu tıp uygulamaların hayli kıymetli olduğuna vurgu yaparak, “İnsanlarda şuur oluşturduğu için yaygınlaşmasını diliyorum. Bütün onarım çalışmaları kapılarını açarsa, bu durum peşinde şeffaflığı da getirir. Ne kadar şeffaf olunursa bizler de o kadar emin oluruz diye düşünüyorum çünkü bu biçimde onarım takımı de dikkatli olmak zorunda. Birtakım tenkitleri baştan almış olacaklar. Dünyada onarım turizmi diye bir şey var. Restore edilen yapılar da insanlara gezdirebiliyor” diye konuştu.
‘ASLINDA ÖZGÜN HALİ BUYDU’
Onarım konusunda en ağır tenkitler, bilhassa mozaik onarımlarına yönlendiriliyor. Hatay Arkeoloji Müzesi’ndeki Roma Mozaikleri de bundan nasibini alan mozaik onarımlarından biri. Hayri Fehmi Yılmaz, onarım anlayışlarının vakit içinde değiştiğini ve Hatay Arkeoloji Müzesi’ndeki mozaiklere de 100 yıl evvel ağır bir müdahale yapıldığını vurguladı. Yılmaz, “Bu müdahalede mozaiklerin biçimi değiştirilmişti. 100 yıl içerisinde bir daha bakım yapılması gerekti ve bu sefer de özgün hâle dönüştürüldü. Birtakım bireyler yapılanlara epeyce kızdı. Yaşananları bir beceriksizlik, özgün yapıtın bozulması olarak isimlendirdiler. halbuki o yapıtların özgün hali buydu” açıklamasını yaptı.
‘YAPILAN MÜDAHALELER DE KORUNMALI’
Bu olay kararında “Kültür varlığı üstündeki müdahale kalmalı mı yoksa kaldırılmalı mı?” tartışmasının ortaya çıktığını ve tartışmanın da devam edeceğini söyleyen Hayri Fehmi Yılmaz, “Özgün niteliğini mümkün olduğu kadar korumak gerekiyor. Lakin asırlar içerisinde yapılan müdahaleleri de mümkün olduğu kadar koruma etmek gerekiyor zira bu bir yüzyıl evvelki onarım anlayışını simgeliyor. Tahminen gelecekte daha farklı teknikler çıkana kadar bize kalan kültür varlıklarını uygun biçimde aktarmayı hedeflemek lazım. Bunu her vakit başaramayabiliriz. Natürel ki müdahale eden restoratörün de âlâ olmaması birtakım sevimsiz manzaralara sebep olabiliyor. Geri dönüşümü var ise bu biraz daha kabul edilebilir. Yapılan müdahale yine eski haline getirilebiliyorsa beni hayli rahatsız etmiyor. tekrarki onarımda daha yeterlisi yapılır diyorum” diye konuştu.
‘KÜFÜRLER, GARİP HALLER VE İŞARETLER VAR’
Kültür varlıklarına yalnıza restoratörler değil, ziyaretçiler de ziyan verebiliyor. Bilhassa bu hususa çoğunlukla Sümela Manastırı’nın duvarındaki yazılar örnek gösteriliyor. Hayri Fehmi Yılmaz, bir kültür varlığının üzerine bir şey kazımanın üzücü bir şey olduğunu ancak bu davranışın hayli eski bir adet olduğu konusunun üzerinde durdu.
“Duvarlara yazı yazmak asırlardır devam eden bir hatıranın geleneği, insanlık tarihi kadar eski. Dünyanın biroldukça yerinde mağaralarda insanların el izlerini görürsünüz. Ellerini boyaya batırıp duvara kendi izlerini bırakıyorlardı” diyen Yılmaz, buna örnek olarak İzmir Agorası’ndaki grafitileri gösterdi. Hayri Fehmi Yılmaz, “İzmir Agorası’nda Türkiye’deki en güçlü grafiti koleksiyonundan bir küme var. Neredeyse 1800 yaşında. Çok fazla grafiti var duvarlarda. Roma periyodunda duvarlara yazılmış, kimileri boyanmış küfürler var, garip formlar ve işaretler var. İsimler yazılmış, aklınıza gelecek her şey bulunuyor” dedi.
‘YEDİKULE’DE VE İSTANBUL AYASOFYASI’NDA ÇOKÇA BULUNUYOR’
İzmir Agorası’nın duvarlarında “Asya’nın birincileri Efesliler”, “En büyük Sardes” yahut “Tralleis Asya’nın birincisi” üzere Grekçe tabirler bulunuyor. Devrin gladyatör eğitimini, dualarını ve hatta bitki örtüsüyle hayvanlarını bile bu duvarlarda görmek mümkün. bununla birlikte burada akrostişe benzeyen bir yazı da yer alıyor. Tıpkı sözler hem sağdan sola, hem aşağıdan üst yazılmış. Merkezde ‘logos’ sözü var. Devrin baskı altında olan erken devir Hristiyanlarına bir gönderme olduğunu argüman edenler de bulunuyor. Hayri Fehmi Yılmaz da bu üzere örneklerin Yedikule’de, İstanbul Ayasofyası’nda oldukcaça bulunduğuna dikkat çekti.
‘BAZILARI TARİHİ ESER SAYILIYOR’
İnsanın yaşadığı yerlerde bu tıp davranışlara rastlayabileceğimizi söyleyen Hayri Fehmi Yılmaz, “Sümela Manastırı’na da dikkatli baktığınızda o yazıların önemli bir kısmı 19’uncu yüzyıldan kalma. Evvelce beri ziyaretçiler duvarlara yazı kazımışlardır. Birtakım kültür varlıklarında da epeyce meşhur hocaların isimlerini görürsünüz. kimi vakit onlar da not düşmüştür. Bunlar da tarihi bir doküman niteliğini taşıyor” diyerek artık günümüzde ziyaretçilerin bunu yapmaması gerektiğine de dikkat çekti.
Dr. Konutun Caner de hususla ilgili, “Korunması gerekli taşınmaz nitelikteki tarihi yapıtların yıkılmasına, bozulmasına, tahribine, yok bulunmasına yahut ziyana uğramalarına taammüden niçiniyet verenler iki yıldan beş yıla kadar mahpus ve beş bin güne kadar para cezasıyla cezalandırılıyor” bilgisini paylaştı.